Milli Məclis dövlət ümumi təhsil müəssisələrində müəyyən edilmiş geyim tələblərinə riayət olunmasının hüquqi müstəvidə təsbitini son oxunuşda qəbul edib. Bununla bağlı "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna dəyişiklik layihəsi parlamentin növbədənkənar sessiyasının iclasında müzakirələrdən sonra səsverməyə çıxarılaraq üçüncü oxunuşda təsdiqlənib. 

Bununla bağlı bağlı keçmiş təhsil naziri Firudin Cəlilov “Cebheinfo.az”-a açıqlamasında müəllimlərin vahid geyim forması ilə bağlı bildirib ki, “Dünyanın heç bir ölkəsində belə fakt yoxdur. Ancaq şagirdlərin vahid geyimdə olmasının əhəmiyyəti var. Kənardan baxan bilir ki, bu şagird məktəbdə oxuyur. Yəni şagirdlər üçün vahid geyim formasının olması normaldır, ancaq müəllim üçün gülüncdür. Müəllim, məsələn, boz, yoxsa qara rəngdə kostyub geyinib dərs keçirsə, bunun dərsə nə aidiyyəti var? Müəllim sənəti hərbi sənət deyil. Yəni polis, hərbçi deyillər ki, vahid forma geysinlər. Müəllim vətəndaş kimi istədiyi geyimdə tədrislə məşğul olmalıdır. Ancaq müəllim özünü sinifdə, auditoriyada layiqli şəkildə aparmalıdır. O, geyimi ilə yox, danışığı, hərəkəti, davaranışı ilə şagirdlərə, tələbələrə nümunə olmalıdır, onların hörmətini qazanmalıdır. Heç bir ölkədə elə bir qanun yoxdur ki, müəllimlər vahid formada olmalıdır. Bəlkə də kişi müəllimlər eyni forma da ola bilər, bəs qadınlar hansı formanı geyəcəklər? Vallah, gülməlidir”. 

Əvvəla qeyd edim ki, Milli Məclisdə "Ümumi təhsil haqqında" Qanuna edilən dəyişikliklərin üçüncü oxunuşda təsdiqlənməsi təhsil sistemimizdə vahid və sistemli bir yanaşmanın qurulması yolunda olduqca mühüm addımdır. Yeni qaydalara əsasən, dövlət məktəblərində müəllimlərin geyimi ilə bağlı tələblər müvafiq dövlət qurumu tərəfindən müəyyən ediləcək. Şagirdlərin isə artıq mövcud olan vahid məktəbli formasına riayət etməsinə görə valideynlər hüquqi məsuliyyət daşıyacaqlar.Bu qərar müəyyən dairələrdə müzakirələr və suallar doğursa da, məsələyə emosiyalardan uzaq, qlobal təhsil trendləri, sosiologiya və uşaq psixologiyası prizmasından yanaşdıqda, addımın pərdəarxasında təhsil mühitini sağlamlaşdırmaq məqsədi güdən çox ciddi və fundamental hədəflərin dayandığını görərik.

Müəllimin görünüşü: sözün təsirini artıran vizual nüfuz
Məktəb hər hansı adi bir iş yeri deyil. Burada hər gün minlərlə uşaq yalnız riyaziyyat, tarix və ya biologiya öyrənmir; onlar davranış normalarını, ünsiyyət mədəniyyətini və cəmiyyətin qəbul etdiyi mənəvi dəyərləri də mənimsəyirlər. Müəllim isə bu prosesdə formalaşmaqda olan şəxsiyyət üçün ən mühüm ilkin sosial modeldir. Uşaqlar böyüklərin dediklərindən çox, onların etdiklərini və necə göründüklərini kopyalayırlar. Müəllimin nitqi, davranışı və geyim tərzi sinifdəki mühitə birbaşa təsir göstərir.

“Dünyanın heç bir ölkəsində belə fakt yoxdur” fikri isə kökündən səhv və yanlışdır, çünki qabaqcıl təhsil sisteminə malik inkişaf etmiş dövlətlərdə bu təcrübə var. Belə ki, beynəlxalq təcrübəyə baxsaq, dövlət məktəblərində geyim standartlarının müəyyən edilməsinin nə yeni, nə də qeyri-adi bir yanaşma olduğunu görərik:

Böyük Britaniya: Məktəblərin əksəriyyətində müəllimlər üçün "professional attire" – yəni peşəkar və işgüzar geyim standartları tətbiq olunur. Klassik və səliqəli geyim tərzi müəllimin öz peşəsinə olan rəsmi ehtiramını göstərir və sinifdə nizam-intizamı idarə etməyi təbii şəkildə asanlaşdırır.

ABŞ: Çoxlu sayda dövlət məktəb dairələri müəllimlər üçün geyim qaydaları müəyyən edir. Son illərdə bu qaydalar yenilənərək həm peşəkarlığı, həm də müəllimlərin rahatlığını nəzərə alan balanslı standartlara gətirilib. Məqsəd fərdiliyi boğmaq deyil, məktəb mühitində ümumi peşəkar görünüşü qorumaqdır.

Fransa: Dünyəvi dövlət prinsipini təhsilin əsas sütunu hesab edən Fransa dövlət məktəblərində neytrallığı qorumaq üçün geyim və simvollarla bağlı konkret hüquqi tənzimləmələr tətbiq edir. Bu, məktəbin hər hansı ideoloji təsirdən uzaq, hər bir uşaq üçün bərabər və neytral məkan qalmasını təmin edir.

Azərbaycan Konstitusiyası da dövlətin dünyəvi xarakterini təsbit edir. Qanuna edilən dəyişikliklər məhz bu prinsipin təhsil mühitində daha ardıcıl tətbiqinə xidmət edir. Burada söhbət müəllimlərin vahid hərbi forma kimi geyindirilməsindən deyil, peşəkar və ümumi qəbul olunmuş işgüzar standartların müəyyən edilməsindən gedir.

    Təhsil mühitində vizual diqqət və akademik fokus
Digər tərəfdən, qanunvericilikdə geyim standartlarının konkretləşdirilməsi həm də sinif otağında şagirdlərin diqqətinin tamamilə tədrisə yönəlməsi baxımından pedaqoji zərurətdir. Məktəb mühiti üçün uyğun olmayan həddən artıq dar şalvarlar, lasinlər və ya qısa ətəklər, xüsusilə yeniyetməlik dövründə olan şagirdlərin psixoloji cəhətdən diqqətinin yayınmasına, dərsin akademik axarının pozulmasına səbəb ola bilir. Bu yaş qrupundakı uşaqların diqqət mexanizmi vizual faktorlara qarşı olduqca həssasdır və hər hansı qeyri-rəsmi görünüş onların fokusunu elmi biliklərdən yayındıra bilər.

Məhz bu səbəbdən, beynəlxalq təhsil idarəçiliyində "dress-code" qaydaları müəyyən edilərkən geyimin nə dərəcədə rahat və işgüzar olmasına xüsusi diqqət yetirilir. Standartların tətbiqi heç bir halda müəllimlərin fərdi zövqlərinə müdaxilə xarakteri daşımır; buradakı əsas məqsəd sinif otağını hər cür vizual stimullaşdırıcı elementlərdən təmizləmək, həm müəllim, həm də şagird üçün yalnız öyrənməyə və öyrətməyə xidmət edən neytral, professional bir zona yaratmaqdır.

    Şagird forması və valideyn məsuliyyəti: sosial bərabərliyin təməli
Məktəb – statusların, brendlərin və ya maddi imkan fərqlərinin nümayiş etdirildiyi yer yox, elmin bərabər şərtlərlə mənimsənildiyi məkandır. Vahid məktəb forması uzun illərdir dünyada sosial bərabərliyi gücləndirən ən effektiv vasitələrdən biri kimi qəbul edilir. Sinif otağında hamı eyni geyinəndə uşaqlar arasındakı vizual maddi fərqlər silinir, geyim üzərindən yaranan rəqabət aradan qalxır və bu, aztəminatlı ailələrdən olan uşaqları həmyaşıdlarının mümkün bullinqindən (psixoloji sıxışdırmasından) qoruyur.

Şagird forması ilə bağlı valideyn məsuliyyətinin qanunda ayrıca göstərilməsi də təsadüfi deyil. Məktəb müəyyən bir nizam tələb edirsə, ailə evdə bu nizamı dəstəkləməlidir. Dünyanın ən uğurlu təhsil sistemlərinə malik olan Finlandiya və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə ailə ilə məktəbin sinergiyası təhsilin keyfiyyətini təyin edən əsas amildir. Bizim kontekstdə isə bu məsuliyyətin qanunla rəsmiləşdirilməsi, məktəb rəhbərliyi ilə valideynlər arasında yarana biləcək anlaşılmazlıqları kökündən həll edir.

    Uğurlu tətbiqin düsturu: rahatlıq və insan ləyaqəti
Əlbəttə, istənilən hüquqi tənzimləmənin uğuru onun necə tətbiq olunmasından asılıdır. Geyim qaydaları hazırlanarkən müəllimlərin peşəsinin xüsusiyyətləri, ölkəmizin iqlim şəraiti, sinifdə hərəkət rahatlığı, gender bərabərliyi və ən əsası insan ləyaqəti tam nəzərə alınmalıdır. Qaydalar aydın, şəffaf və hər kəs üçün eyni prinsiplərlə tətbiq olunmalıdır. Beynəlxalq təcrübə də göstərir ki, yalnız qadağalara deyil, qarşılıqlı hörmətə əsaslanan yanaşmalar real nəticə verir.

    Məktəb cəmiyyətin kiçik bir modelidir. Burada nizam-intizam, məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət yalnız dərsliklər vasitəsilə deyil, gündəlik davranış və görünüş mədəniyyəti ilə də formalaşır. Müəllimlərin peşəkar geyim standartlarına riayət etməsi və şagirdlərin vahid məktəb forması ilə təhsil alması fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması deyil; əksinə, təhsil mühitinin keyfiyyətinin, dünyəviliyinin və institusional mədəniyyətinin gücləndirilməsinə xidmət edən modern bir addımdır.

Xanlar Sətullayev