İrəvanda verilən mesaj: normallaşma, yoxsa köhnə səhvin təkrarı?

Sərdar Kılıç Türkiyə diplomatiyasında təsadüfi fiqur deyil. Uzun illər Xarici İşlər sistemində çalışıb, müxtəlif mühüm vəzifələr tutub, ABŞ-da səfir olub. Bu gün isə o, Türkiyə ilə Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşdırılması prosesində əsas simalardan biridir.

Məhz buna görə onun İrəvanda səsləndirdiyi fikirlər adi protokol cümlələri kimi qəbul edilə bilməz. Çünki belə şəxslərin hər sözü təkcə şəxsi münasibət deyil, həm də siyasi mesaj kimi oxunur.

Kılıçın “özümü burada evimdəki kimi hiss edirəm” deməsi bir diplomat üçün bəlkə də yumşaq jest kimi görünə bilərdi. Amma onun “təkliflərimi verərkən əsas məqsədim erməni xalqının rifahı idi” məzmunlu fikri artıq daha ciddi suallar doğurur. Dövlət nümayəndəsi üçün humanist ifadələr işlətmək mümkündür, lakin milli maraqların sanki ikinci plana keçirildiyi təsəvvürü yaratmaq diplomatik baxımdan təhlükəli siqnaldır.

Burada məsələ yalnız bir cümlənin uğursuz seçilməsi deyil. Məsələ həmin cümlənin hansı şəraitdə səslənməsidir. Çünki bundan az əvvəl İrəvanda Türkiyə bayrağının yandırılması hadisəsi baş vermişdi. Belə bir hadisəni sadəcə küçə emosiyası kimi izah etmək sadəlövhlük olar. Bu, Ermənistan cəmiyyətində və siyasi mühitində Türkiyəyə qarşı illərlə formalaşmış münasibətin açıq təzahürüdür.

Belə bir fonda “özümü evimdəki kimi hiss edirəm” demək reallıqla emosional ritorika arasında ciddi uyğunsuzluq yaradır. Diplomatiya yalnız xoş sözlərdən ibarət deyil. Diplomatiya həm də zamanın, məkanın və verilən mesajın dəqiq hesablanmasıdır.

Bu mənzərə istər-istəməz 2009-cu il Sürix protokollarını xatırladır. O zaman da Türkiyə-Ermənistan münasibətlərində “tarixi fürsət” ab-havası yaradılmışdı. Beynəlxalq güclər prosesi dəstəkləyirdi, sərhədlərin açılması və diplomatik münasibətlərin qurulması böyük hadisə kimi təqdim olunurdu. Amma prosesin ən böyük qüsuru Qarabağ məsələsinin lazımi şəkildə nəzərə alınmaması idi.

Nəticə məlum oldu: Azərbaycan haqlı narazılığını bildirdi, Türkiyə daxilində ciddi tənqidlər yarandı, Ermənistan isə protokolları öz şərhləri ilə faktiki olaraq məzmundan uzaqlaşdırdı. Sonda sənədlər ratifikasiya olunmadı və 2018-ci ildə Ermənistan onları rəsmən ləğv etdi.

Yəni həmin dövrün əsas dərsi budur: qarşılıqlılıq olmadan diplomatik jestlər nəticə vermir.

Bu gün də oxşar risk görünür. Türkiyə tərəfi yumşaq ritorika, dialoq və normallaşma mesajları verir. Ermənistan tərəfində isə Türkiyəyə qarşı tarixi iddialar, siyasi ittihamlar və simvolik düşmənçilik xətti davam edir. Bu balanssızlıq diplomatiyada “asimmetrik güzəşt” modeli yaradır.

Belə modelin təhlükəsi ondadır ki, bir tərəfin xoş niyyəti qarşı tərəfdə konstruktivlik kimi yox, zəiflik kimi oxuna bilər. Bu isə gələcək danışıqlarda Türkiyənin əlini gücləndirmir, əksinə zəiflədir.

Kılıçın Los-Ancelesdə və Beyrutda ermənilərlə yaşaması barədə arqumenti də ayrıca müzakirə mövzusudur. Fərdi təcrübə əlbəttə əhəmiyyətlidir. Amma dövlətlərarası münasibətlər şəxsi simpatiya və fərdi xatirələr üzərində qurulmur. Diplomatiya empatiya ilə yanaşı, sərt maraq hesablaması da tələb edir.

Bugünkü reallıq budur ki, Ermənistan beynəlxalq platformalarda Türkiyə əleyhinə ritorikanı davam etdirir. “Soyqırım” iddiaları dövlət siyasətinin mühüm elementi olaraq saxlanılır. İrəvanda keçirilən tədbirlərdə qonaqların müvafiq abidələrə aparılması da təsadüfi simvolika deyil, siyasi mesajdır.

Ona görə də “eyni mədəniyyət”, “qarşılıqlı anlayış”, “evdəki kimi hiss etmək” kimi ifadələr faktiki reallıqla dəstəklənməyəndə daha çox romantik diplomatiya təsiri bağışlayır.

Burada Azərbaycan faktoru da unudulmamalıdır. Cənubi Qafqazda yeni reallığı yaradan əsas qüvvə Azərbaycandır. 44 günlük müharibədən sonra regionda yaranan siyasi balans Türkiyə-Ermənistan münasibətlərinə də birbaşa təsir edir. Bu baxımdan Ankara ilə İrəvan arasında normallaşma prosesi Bakı ilə koordinasiyadan kənar düşünülə bilməz.

Əgər verilən mesajlar bu koordinasiyanın zəif olduğu təsəvvürünü yaradırsa, bu, artıq yalnız kommunikasiya səhvi deyil, strateji riskdir.

Sərdar Kılıçın çıxışı diplomatik aktivlik görüntüsü yaratsa da, mahiyyət etibarilə ciddi suallar doğurur. Normallaşma lazımdır, amma normallaşma reallıqları unutmaq demək deyil. Sülh təşəbbüsü vacibdir, amma sülh naminə öz mövqeyini zəiflətmək düzgün xətt deyil.

Diplomatiya illüziya deyil. Diplomatiya sərt reallıqları soyuq başla hesablamaq sənətidir. Əgər tarixdən dərs çıxarılmasa, 2009-cu ildə buraxılan səhvlər yeni formada yenidən təkrar oluna bilər.

Qarşılıqlılıq olmayan normallaşma siyasəti sülhə yox, növbəti strateji məyusluğa aparır.