Demokratiya hərləyən var?!

Rüstəm Qaraxanlı yazır...

Rumıniyada prezident seçkisinin ikinci turunda Buxarest meri Nikuşor Dana məğlub olmuş Corc Simion Avropanın dörd ölkəsini səsvermə prosesinə müdaxilədə ittiham edir. Milliyyətçi və Tramp tərəfdarı kimi tanınan Simion əmindir ki, Polşa, Fransa, Moldova və İspaniya seçkidə liberal Danın qələbə qazanması üçün Rumıniyanın daxili işlərinə qarışıblar. Məsələn, Emmanuel Makron bəyanatlarından birində çəkinmədən rumınları Avropa naminə N.Dana səs verməyə çağırıb. Moldova isə "seçki turizmi" prosesinin qovşağı rolunu oynayıb. Simionun fikrincə, eyni rumın dilində danışan moldovalılar Rumıniyadakı səsvermədə iştirak ediblər.
Buxarestdə seçki böhranı ötən ilin payızından sıravi rumınları bir-birinə düşmən edib. Noyabrda keçirilən seçkidə ultrasağ düşərgəni təmsil edən Kelin Corcesku qalib gəlsə də, Konstitusiya Məhkəməsi Avropa İttifaqının təzyiqi ilə nəticələri ləğv edən biabırçı qərarın qəbulu yükünün altına girmək məcburiyyətində qalıb. Bu azmış kimi, Corceskunun yenidən namizədliyini irəli sürməsi qadağan olunub. İndi Danın qələbəsindən şikayət edən Simion həmin seçkidə dördüncü nəticəni göstərib. Onun may seçkisində liberallara əsas rəqib olmasının səbəbi isə budur ki, Corcesku kimi, Simion da sağ-millətçi düşərgənin təmsilçisidir. Buna görə də sağ elektorat gedib ona səs verib.
Rumıniyada da, Avropanın bir çox dövlətində olduğu kimi, yerli siyasi qüvvələr iki cəbhədə təmərküzləşiblər: liberallar Avropa İttifaqının, sağçı və millətçilər isə Tramp siyasi dünyagörüşünün tərəfdarıdırlar. Bu bölgü Brüssel üçün öldürücü mahiyyət kəsb edir. Çünki sağçıların qələbə çalması tək ABŞ-nin deyil, həm də Rusiyanın maraqlarının təmin olunması, "Moskvanın dəyirmanına suyun tökülməsi" deməkdir. Brüsseldəkilər Aİ-nin şərq cinahını itirməkdən çox qorxurlar.
Ötən həftə Almaniyanın yeni Baş naziri Fridrix Merts Rusiyanın ünvanına bir sıra sərt bəyanatlarla yadda qaldı. Merts Ukraynadakı müharibəyə canlı qüvvə ilə dəstəyin əleyhdarı olsa da, onun hakimiyyətə gəlişindən sonra rəsmi Berlinin Moskvaya yönəlik ritorikası Olaf Şolts dövründəkindən fərqli olaraq xeyli sərtləşib. Mertsin siyasi olimp yolu hamar olmayıb, o da öz ölkəsindəki sağçılar - alternativçilərlə cırmaqlaşaraq baş nazir postuna seçilib. Avropanın ən köklü sağ siyasi hərəkatlarından olan "Almaniya üçün Alternativ" qatı millətçi və sağ cinahın ənənəvi təmsilçisidir. Son seçkidə Merts alternativçiləri yalnız cüzi səs çoxluğu ilə üstələyə bilib. Bu səbəbdəndir ki, onun parlamentdə hökumətə rəhbərlik üçün ilk cəhdi daşa dəyib, kabineti yalnız ikinci dəfədən formalaşdıra bilib. Üstəlik, seçkidən sonra sağçıların reytinqi daha da artaraq hökumət koalisiyasına çatdığından, Merts rəqiblərini alman soyuqqanlılığı ilə, fərqli yolla sıradan çıxarmaq qərarına gəlib. Avropa liberalizminin iki əsas sütunlarından biri olan Almaniyada iqtidar rəqiblərini seçki deyil, siyasi təqib yolu ilə neytrallaşdırmaq məcburiyyətində qalıb. Hazırda "Almaniya üçün Alternativ"in qanundankənar elan edilməsi üçün ciddi iş gedir. Müharibədə bütün vasitələr məqbuldur...
Merts hökumətinin bu addımı atması nə təsadüfidir, nə də sırf daxili mübarizənin nəticəsidir. Alman alternativçiləri Trampa simpatiyaları ilə seçilirlər. Tramp isə hazırda "qoca qitə"nin ultraliberal siyasi isteblişmentinin ən qorxulu yuxusunun mərkəzi personajıdır. Bu ilin martında Fransada da Almaniyada baş verənlərin eynisi olub. Makron hakimiyyəti illərin müxalifəti olan sağçı-millətçilərin lideri Marin Le Penin siyasi mübarizə ilə məşğul olmasını qadağan edib. Le Pen düz beş il ərzində Fransa liberallarının "əl-ayağına" dolaşmayacaq.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi və Tramp amili Avropanın siyasi konyunkturunu iki yerə parçalayıb. Sağçılar da, ABŞ prezidenti kimi, müharibəyə və büdcə pullarının Ukraynadakı hərbi-siyasi bataqlığa axıdılmasına qarşıdırlar. Tramp qitənin liberal hakimiyyətlərini sərt tənqid etməklə sağçılara dəstək verir. Bu səbəbdən Avropa dövlətlərində keçirilən seçkilərdə daha çox ideologiya deyil, geosiyasət rol oynayır. Günü sabah istənilən ölkədə seçki keçirilsin, ya Rumıniyada baş verənlər yaşanacaq, ya da rəqiblər Fransa və Almaniyadakı kimi qeyri-demokratik, administrativ üsullarla sıradan çıxarılacaqlar. Seçki prosesinin özü isə müxtəlif manipulyasiyalarla müşayiət olunacaq. Hələ narazıların Orbanın Macarıstanı, Fitsonun Slovakiyası kimi gözümçıxdıya salınması da bir yandan. Necə deyərlər, su meymunun boğazına çatanda balasını ayaqlarının altına alar. Demokratiya liberal Qərbin sevimli "övlad"ı olduğundan, çətin vəziyyətdə ayaq altında qalan da o olur...
Burada bir anekdot yada düşür. Bir gün bir canavar ac-yalavac dolaşarkən tülkünün iştaha ilə leş yediyini görür. Yaxınlaşıb: "Sən kimsən ki, mən ac ola-ola pişvaza çıxmısan?" - soruşur. Tülkü vəziyyətdən özünəməxsus tərzdə çıxır: "Yeni qanunu eşitməmisən? Sizə gün ərzində qoyun-quzu sürüsündən bir baş heyvanı götürüb yeməyə icazə veriblər, neyləyirsən leşi?" Bunu eşidən canavar sevincək yön alır ilk gördüyü sürüyə. Köç itləri də himə bəndi imişlər kimi, düşürlər bunun canına. Canavar özünü güclə xilas edib, tülküyə çatdırır: "Bəs demişdin, yeni qanun çıxıb?" Tülkünün "qırmızı" cavabı özünü çox gözlətmir: "Qanun çıxmağına çıxıb. Amma indi qanunu hərləyən var?"
İspan filosof və sosioloqu Xose Orteqa-i-Qasset "Kütlələrin qiyamı" əsərində yazırdı: "Demokratiyanın taleyi onun istənilən forma və inkişaf səviyyəsində xırda texniki detaldan - seçki prosedurundan asılıdır. Qalan nə varsa, ikinci dərəcəlidir". Göründüyü kimi, bu gün Avropada baş verənlər yenə də seçki prosedurundan asılıdır, sadəcə, detallar dəyişib: Demokratiya hərləyən var?!